Μήδεια: Παιδοκτόνος ή στυγνή ανθρωποκτόνος;

Της Φωτεινής Μπάλα, Αστυνομικός, Διαπραγματεύτρια ΕΛ.ΑΣ, Διδάκτωρ Νομικής

Η Μήδεια, κόρη του βασιλιά Αιήτη της Κολχίδας και εγγονή του θεού Ήλιου, αποτελεί ένα σύνθετο και τραγικό πρόσωπα της ελληνικής μυθολογίας. Ως ιέρεια της θεάς Εκάτης, διέθετε μαγικές ιδιότητες, ενώ η ιστορία της γίνεται γνωστή μέσω της Αργοναυτικής εκστρατείας και του έρωτά της με τον Ιάσονα.

 Όταν ο Ιάσονας με τους Αργοναύτες έφτασε στην Κολχίδα, αναζητώντας το χρυσόμαλλο δέρας, η Μήδεια τον βοήθησε να ξεπεράσει τα εμπόδια. Μάλιστα δεν δίστασε να προδώσει την ίδια της την οικογένεια: για να εξασφαλίσει τη διαφυγή τους, σκότωσε τον αδελφό της Άψυρτο. Μαζί με τον Ιάσονα απέκτησε παιδιά και εγκαταστάθηκε στην Κόρινθο.

Η ευτυχία τους δεν κράτησε πολύ. Ο Ιάσονας αποφάσισε να την εγκαταλείψει για να παντρευτεί την κόρη του βασιλιά Κρέοντα. Τότε η Μήδεια οδηγήθηκε σε μια τρομακτική πράξη εκδίκησης. Στην ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη, δολοφονεί την αντίζηλό της, τον Κρέοντα και, στην πιο συγκλονιστική σκηνή του έργου, σκοτώνει τα ίδια της τα παιδιά για να εκδικηθεί τον Ιάσονα.

Η Μήδεια δεν είναι ιστορικό πρόσωπο αλλά μυθικό πρόσωπο, που ωστόσο ενσαρκώνει βαθιά ανθρώπινα πάθη όπως η αγάπη, η προδοσία και η εκδίκηση. Έχει εμπνεύσει εκατοντάδες έργα τέχνης, λογοτεχνίας και θεάτρου ανά τους αιώνες. Παραμένει μέχρι σήμερα ένα διαχρονικό σύμβολο της οργισμένης γυναίκας που αψηφά τα κοινωνικώς αποδεκτά όρια και πληρώνει βαρύ τίμημα για τις πράξεις της.

Η Μήδεια έχει απασχολήσε ψυχολόγους και ψυχιάτρους, καθώς αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση ακραίας συναισθηματικής απορρύθμισης και καταστροφικής εκδίκησης. Ο Φρόυντ, θεμελιωτής της ψυχανάλυσης, θα μπορούσε να ερμηνεύσει την πράξη της παιδοκτονίας ως κυριαρχία του ενστίκτου του θανάτου, έναντι της ζωής, με βαθιά ριζωμένες ασυνείδητες συγκρούσεις. Η Μέλανυ Κλάιν θα παρουσίαζε τη Μήδεια ως παράδειγμα διαταραγμένου μητρικού δεσμού και προβολής εσωτερικής οδύνης στα ίδια της τα παιδιά. Ο Ότο Κέρνμπεργκ, ειδικός στις οριακές διαταραχές προσωπικότητας, έχει αναφέρει περιπτώσεις παθολογικής εκδίκησης ως χαρακτηριστικό γνώρισμα ατόμων με οριακή προσωπικότητα (Borderline Personality Disorder), μια διάγνωση που έχει προταθεί για τη Μήδεια από σύγχρονους κλινικούς αναλυτές. Η Τζέσικα Μπένζαμιν, φεμινίστρια ψυχαναλύτρια, έχει εξετάσει τη Μήδεια μέσα από το πρίσμα της γυναικείας καταπίεσης αλλά και της αντίστασης στην ανδρική εξουσία, ερμηνεύοντας τη βία της ως απάντηση στην προδοσία που βίωσε και την κοινωνική περιθωριοποίηση. Έτσι, η Μήδεια δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως «τέρας», αλλά ως σύμβολο μιας πληγωμένης ψυχής που ξεπερνά κάθε όριο.

Ο όρος «Μήδεια» χρησιμοποιείται συχνά μεταφορικά για να περιγράψει γυναίκες που διαπράττουν ακραίες πράξεις βίας, κυρίως απέναντι στα ίδια τους τα παιδιά, ως αποτέλεσμα ψυχολογικής κατάρρευσης, προδοσίας ή επιθυμίας για εκδίκηση. Στη σύγχρονη εποχή, αρκετές γυναίκες έχουν χαρακτηριστεί ή συγκριθεί με τη μυθική Μήδεια. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Αντρέα Γέιτς στις ΗΠΑ, η οποία το 2001 έπνιξε τα πέντε παιδιά της, πάσχοντας από επιλόχεια κατάθλιψη. Στην Ελλάδα, η Λουΐζα Καραχάλιου σκότωσε τα δύο της παιδιά το 1990, όταν πίστεψε πως ο σύζυγός της την απατούσε, σε μια πράξη που ερμηνεύτηκε ως εκδικητική. Παρόμοια περιστατικά έχουν οδηγήσει ψυχιάτρους και κοινωνιολόγους να μιλούν για το «σύνδρομο της Μήδειας», για να περιγράψουν περιπτώσεις κατά τις οποίες η μητρική στοργή διαστρέφεται υπό την πίεση ψυχικών διαταραχών ή κοινωνικών αδιεξόδων.

Στον ελληνικό Ποινικό Κώδικα, η παιδοκτονία προβλέπεται στο άρθρο 303 και ορίζεται ως ειδική μορφή ανθρωποκτονίας. Συγκεκριμένα, ο νόμος προβλέπει ότι η μητέρα που σκοτώνει το παιδί της κατά τον τοκετό ή μετά από αυτό και ενώ εξακολουθεί η διατάραξη του οργανισμού της από τον τοκετό, τιμωρείται με κάθειρξη έως δέκα έτη.» Σημαντικό είναι το στοιχείο του δόλου κατά την τέλεση της πράξης, δηλαδή της πρόθεσης για τη διάπραξη της συγκεκριμένης εγκληματικής συμπεριφοράς και ακόμη σπουδαιότερη η διαπίστωση της ψυχικής διατάραξης από τον τοκετό. Πρόκειται για μια πρόβλεψη για ελαφρύτερη ποινική μεταχείριση συγκριτικά με την κοινή ανθρωποκτονία, λόγω της ιδιαίτερης ψυχολογικής και σωματικής κατάστασης της μητέρας (Φούσας, 2019). Όταν όμως η πράξη τελείται εις βάρος παιδιών μεγαλύτερης ηλικίας και χωρίς τη συνδρομή των ψυχολογικών διαταραχών του τοκετού, τότε εφαρμόζεται το γενικό άρθρο 299 Π.Κ. που τιμωρεί την ανθρωποκτονία από πρόθεση, επιβάλλοντας την ποινή της ισόβιας κάθειρξης.

Η παιδοκτονία και η ανθρωποκτονία από πρόθεση αποτελούν εγκλήματα κατά της ζωής, αλλά παρουσιάζουν κρίσιμες νομικές διαφορές στον ελληνικό Ποινικό Κώδικα. Η διαφοροποίηση αυτή βασίζεται στην αναγνώριση της ιδιαίτερης ψυχολογικής και σωματικής κατάστασης της μητέρας, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένο καταλογισμό (Πανούσης, 2005). Αν δεν συντρέχουν οι ειδικές προϋποθέσεις του άρθρου 303 Π.Κ., τότε η πράξη διώκεται ως ανθρωποκτονία, ανεξαρτήτως της σχέσης μητέρας-παιδιού. Συνεπώς, η παιδοκτονία αντιμετωπίζεται ως ένα ιδιαίτερο ποινικό αδίκημα, όπου η βιολογική και ψυχική επιβάρυνση της μητέρας συνυπολογίζεται για την επιείκεια της ποινής.

Η ελληνική νομολογία εξετάζει την παιδοκτονία με αυστηρά κριτήρια, αλλά λαμβάνει υπόψη και την ψυχική υγεία της μητέρα και είναι δυνατόν να διαταχθεί ο εγκλεισμός σε ψυχιατρικό κατάστημα αντί ποινής της κάθειρξης. Η παιδοκτονία εξετάζεται όχι μόνο νομικά, αλλά και εγκληματολογικά, ως φαινόμενο που συχνά σχετίζεται με ψυχοπαθολογία, κοινωνική απομόνωση ή ενδοοικογενειακή βία, και απαιτεί πολυπαραγοντική προσέγγιση.

Η παιδοκτονία από μητέρες είναι ένα εγκληματικό φαινόμενο που απασχολεί έντονα την ψυχολογική και ψυχιατρική κοινότητα, καθώς οι αιτίες της σχετίζονται κυρίως με ψυχικές διαταραχές και κοινωνικό-συναισθηματικούς παράγοντες. Πέντε είναι οι βασικές κατηγορίες κινήτρων για τη μητρική παιδοκτονία, με συχνότερες την επιλόχεια ψύχωση, την ψύχωση με παραληρητικές ιδέες και την αντίληψη ότι ο θάνατος αποτελεί «λύτρωση» για το παιδί (Resnik, 1969). Σε περιπτώσεις επιλόχειας ψύχωσης, η μητέρα χάνει την επαφή με την πραγματικότητα και συχνά ότι προστατεύει το παιδί της σκοτώνοντάς το (Friedman, Horwitz & Resnick, 2005). Άλλες φορές, η παιδοκτονία λειτουργεί ως πράξη εκδίκησης, ιδιαίτερα σε πλαίσιο οικογενειακής αποδόμησης ή εγκατάλειψης, και σχετίζεται με αυτό που έχει ονομαστεί «σύνδρομο της Μήδειας» (Spinelli, 2001). Η κοινωνική απομόνωση, τα προηγούμενα τραύματα και η έλλειψη ψυχολογικής υποστήριξης επιδεινώνουν την ψυχική κατάσταση της γυναίκας, οδηγώντας κάποιες φορές σε τραγικά αποτελέσματα.

Ο ποινικός νομοθέτης, λοιπόν, βλέπει την παιδοκτονία όχι ως απλή εγκληματική πράξη, αλλά ως σύνθετη ψυχική εκτροπή που χρήζει ειδικής κατανόησης, παρέμβασης και αντιμετώπισης.

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

Μαργαρίτης, Α. (2021). Ερμηνεία Ποινικού Κώδικα – Τόμος ΙΙ: Ειδικό Μέρος. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.

Πανούσης, Γ. (2005). Εγκληματολογία: Θεωρητική προσέγγιση του εγκλήματος και του δράστη. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.

Φούσας, Δ. (2019). Ποινικό Δίκαιο – Ειδικό Μέρος: Εγκλήματα κατά της ζωής και της σωματικής ακεραιότητας. Αθήνα: Σάκκουλας.

Kernberg, O. (1992). Aggression in Personality Disorders and Perversions. Yale University Press.

Freud, S. (1920). Beyond the Pleasure Principle.

Benjamin, J. (1998). The Bonds of Love: Psychoanalysis, Feminism, and the Problem of Domination. Pantheon Books.

Klein, M. (1946). Notes on some schizoid mechanisms. The International Journal of Psychoanalysis, 27, 99–110.

Resnick, P. J. (2007). Child murder by mothers: Patterns and prevention. World Psychiatry, 6(3), 137–141.

Spinelli, M. G. (2001). A systematic investigation of 16 cases of neonaticide. American Journal of Psychiatry, 158(5), 811–813.